Waarom ons onderwijs niet zo wijs meer is …

Begin december vertoefde ik in hogere sferen. U vraagt zich misschien af of ik een bijna-doodervaring achter de rug heb. Een wit licht aan het einde van een lange tunnel? Ik zal u geruststellen: dat is niet het geval. Ik nam deel aan de Online Educa in Berlijn, een internationaal congres over innovatie en technologie in onderwijs. “Aaah, onderwijs! Dus toch een bijna-doodervaring,” hoor ik u denken.

Deze week sta ik weer met beide voeten op de grond, in mijn klas in een secundaire school in hartje Kempen. Het goeie nieuws? Lesgeven is één van de nobelste jobs ter wereld. Niet het oudste. Die eer is weggelegd voor een ander beroep. Het welke dat precies is, is onderhevig aan discussie. Sommigen beweren dat het toch leraars zijn die de titel van ‘oudste beroep ter wereld’ mogen dragen. Volgens hen zijn leraars net voor het Paleogeen (in het Krijt dus; nvdr.) ontstaan. Anderen beschouwen dat als een flauwe grap. En ze hebben gelijk.

Hemel of hel?

Het slechte nieuws? Veel is er aan het onderwijs niet veranderd sinds de Industriële Revolutie, waarin het onderwijs zoals we het nu kennen in grote lijnen is ontstaan. Er wordt in de marge wel wat gemorreld aan wat werkvormen en evaluatiemethoden. En om de zoveel tijd wordt met veel bombarie een drastische onderwijshervorming aangekondigd, maar aan de kern van het onderwijs wordt nooit geraakt. Jammer, want het is nodig, als we willen anticiperen op de sterk veranderende wereld daarbuiten.

Het grootste deel van mijn leven ben ik naar school gegaan, eerst als leerling, daarna als student en de laatste twintig jaar als leraar. Dat heeft me naast veel leuke en leerrijke momenten, ook een aanzienlijke dosis miserie en frustratie opgeleverd, maar toch overwegen de positieve gevoelens wanneer ik op onbewaakte momenten enigszins nostalgisch terugkijk op mijn leven in het onderwijs. Vooral het laatste jaar, sinds ik met één been als zelfstandige in bijberoep in de ‘echte wereld’ sta en uit de schoolbubbel ben gestapt, zijn me enkele frappante zaken duidelijk geworden.

Kloof tussen onderwijs en realiteit

Ons onderwijs bereidt jongeren niet voor op de toekomst. Integendeel. Ze wapent jongeren met een heleboel vaardigheden en kennis die ze absoluut niet nodig zullen hebben wanneer ze volwassen zijn en verondersteld worden een beroep uit te oefenen. Er zullen dan trouwens heel wat beroepen zijn die nu nog niet bestaan. Of er überhaupt nog jobs zullen zijn zoals we ze nu kennen, is ook een terechte vraag die je je kunt stellen. Wat al wél met zekerheid gesteld kan worden, is dat creatief en probleemoplossend denken, flexibiliteit en kritisch kunnen omspringen met een overvloed aan informatie de belangrijkste vaardigheden zullen zijn om met die, aan een razendsnel tempo veranderende, wereld te kunnen omgaan.

Levenslang leren

Levenslang leren wordt een must. Dat zal niet lukken op de manier zoals het nu is georganiseerd. Tegen dat jongeren ‘klaar’ zijn voor de grotemensenwereld hebben velen geen zin meer om te leren. We conditioneren jongeren nu al van heel jonge leeftijd dat leren niet leuk is. Voor elke leerprestatie wordt een externe motivatietruc aangewend, in de vorm van één of andere straf of beloning, vaak in de vorm van weinigzeggende cijfers. Wat daarbij vergeten wordt, is dat leren op zich bijzonder leuk is. Er is toch niets wat het gevoel kan overtreffen op het moment dat je iets kunt wat even voordien nog niet lukte. Bijleren geeft een kick. Daar heb je geen externe motiveringstrucjes voor nodig. het leren op zich is de beloning. Als we blijven denken dat leren hetzelfde is als studeren, als we in de kleuterklasjes taakjes geven om kinderen voor te bereiden op het vele huiswerk en de opdrachten die ze zullen moeten doen als ze ouder zijn, zijn we de intrinsieke motivatie van onze kinderen al aan het mollen voordat ze goed en wel is ontwikkeld. Als we levenslang willen/moeten leren is het zeer belangrijk om de goesting in leren te bewaren.

Oriënteren op talenten

Er gaat overdreven veel aandacht naar wat mensen niet kunnen. Het omgekeerde is nodig: zet in op de talenten en de passie van ieder individu. Stop met extra aandacht te schenken aan wat iemand niet goed kan. Focus op wat die persoon wél goed kan, waar zijn of haar hart sneller van begint te slaan. Een voorstel: vervang alle huiswerkklassen, bijlessen en nascholingen die focussen op het bijschaven van tekorten, door lessen waarbij extra wordt geoefend op talenten en passies. Het effect? Je krijgt supergemotiveerde mensen die in zeer snel tempo zullen leren, die niet tegengehouden worden of moeten dubbelen omdat ze iets niet kunnen, maar aangespoord worden om hun talenten verder te ontwikkelen. Het zou heel veel leerkrachten, die een vak geven waarin de leerlingen niet geïnteresseerd zijn, een boel miserie besparen.

Onderwijshervorming

Leerkrachten doen een prachtige job en de meesten proberen kinderen het plezier van leren te laten ervaren. Maar zonder structurele aanpassingen is het vaak vechten tegen de bierkaai. Het is daarom hoog tijd dat er een échte onderwijshervorming komt die voorgoed komaf maakt met de evaluatiefetisj, de huiswerkepidemie, het watervalfenomeen en nog een aantal kwalen die zo eigen zijn aan ons huidige onderwijs.

We hebben nood aan onderwijs dat weer wijs is, dat mensen helpt hun talenten en passies hun hele leven lang te ontdekken en te ontwikkelen. Dan wordt onderwijs weer hemels.